Najważniejsze w skrócie
- PN-EN ISO 6789:2017 dotyczy ręcznych kluczy i wkrętaków do kontrolowanego dokręcania. Część 1 opisuje badania zgodności i znakowanie, część 2 metodę kalibracji wraz z rachunkiem niepewności.
- Dokument od producenta opisuje narzędzie jako produkt. Nie zastępuje okresowej kalibracji konkretnego egzemplarza.
- Termin kolejnej kalibracji wynika z intensywności eksploatacji i wewnętrznych procedur nadzoru zakładu.
- Po kalibracji zakład otrzymuje certyfikat kalibracji albo świadectwo sprawdzenia.
PN-EN ISO 6789:2017 w praktyce: co norma mówi o kluczach dynamometrycznych i ich kalibracji
Napis ISO 6789 na kluczu dynamometrycznym zna prawie każdy mechanik i inżynier. Rzadziej ktoś pyta, co ten napis tak naprawdę znaczy. PN-EN ISO 6789:2017 określa wymagania dla narzędzi do kontrolowanego dokręcania oraz sposób ich kalibracji.
Ale uwaga: oznaczenie normy na obudowie to zupełnie co innego niż aktualna kalibracja kluczy dynamometrycznych. To rozróżnienie pojawia się w tym tekście wielokrotnie, bo w praktyce bywa nagminnie mylone. Dla działów utrzymania ruchu i jakości norma stanowi punkt odniesienia przy nadzorze nad dokręcaniem i podczas audytów.
Poniżej omawiamy zakres normy, jej dwie części, przebieg kalibracji, typowe nieporozumienia oraz dokumenty wystawiane po kalibracji.
Czym jest norma PN-EN ISO 6789:2017 i jakie ręczne narzędzia dynamometryczne obejmuje
PN-EN ISO 6789:2017 to polska wersja międzynarodowej normy dla ręcznych narzędzi dynamometrycznych, czyli narzędzi do kontrolowanego przykładania momentu obrotowego.
Co oznacza ISO 6789 na kluczu dynamometrycznym? Producent deklaruje, że narzędzie spełnia wymagania tej normy w zakresie konstrukcji, znakowania i badań. Dotyczy to zarówno klasycznego klucza dynamometrycznego (w warsztatowym żargonie bywa nazywany kluczem dynamo), jak i innych ręcznych narzędzi z kontrolą momentu.
Norma ISO 6789 nie mówi, jaki zakres ma dany klucz. Ten parametr podaje producent. Norma opisuje wymagania wobec samego narzędzia i sposób jego sprawdzania. Nastawy i wyniki wyrażane są w niutonometrach (N·m), czyli jednostce momentu siły w układzie SI.
Narzędzie dynamometryczne wskazujące (typ 1) i nastawne (typ 2) – co obejmuje zakres normy
Norma dzieli narzędzia na dwie grupy według sposobu działania:
- narzędzie dynamometryczne wskazujące (typ 1) pokazuje wartość przyłożonego momentu, na przykład na skali, tarczy zegarowej lub wyświetlaczu,
- narzędzie dynamometryczne nastawne (typ 2) działa inaczej: użytkownik ustawia wartość docelową, a narzędzie sygnalizuje jej osiągnięcie.
Do obu grup należą nie tylko klucze. Norma obejmuje też wkrętaki dynamometryczne, więc na pytanie, czy ISO 6789 dotyczy wkrętaków, odpowiedź jest twierdząca. O ile mowa o narzędziach ręcznych. Konstrukcje poszczególnych typów szerzej omawia szczegółowy przewodnik po typach kluczy dynamometrycznych.
PN-EN ISO 6789:2017 a wcześniejsza PN-EN ISO 6789:2009 – co zmieniła nowelizacja
Poprzednie wydanie, PN-EN ISO 6789:2009, ujmowało wymagania w jednym dokumencie. Nowelizacja z 2017 roku rozdzieliła normę na dwie osobne części. Pierwsza dotyczy narzędzia jako produktu, druga jego kalibracji.
Drugą zmianą było wprowadzenie wyznaczania niepewności wyniku. Od tej pory wynik kalibracji to nie tylko odczyt porównany z wartością wzorcową. Musi mu towarzyszyć informacja o tym, z jaką pewnością ten odczyt został ustalony. To istotna różnica, zwłaszcza podczas audytów.
Dwie części normy PN-EN ISO 6789:2017: deklaracja zgodności a certyfikat kalibracji
Pierwsza część PN-EN ISO 6789:2017 opisuje narzędzie jako produkt: badania i znakowanie. Druga określa, jak kalibrować konkretny egzemplarz. Z części pierwszej wynika dokument producenta, z części drugiej dokument potwierdzający kalibrację.
Pytanie o różnicę między obiema częściami normy wraca w zakładach regularnie. Skąd ta pomyłka? Spełnienie wymagań normy bywa utożsamiane ze świadectwem kalibracji konkretnego egzemplarza. Tymczasem są to dwa różne dokumenty, które odpowiadają na dwa różne pytania.
Badania zgodności i znakowanie narzędzia – czego dotyczy część 1 normy
Część 1 obejmuje testy zgodności, czyli badania potwierdzające, że dany typ narzędzia spełnia wymagania normy. Określa też zasady znakowania oraz minimalną treść, jaką musi zawierać deklaracja zgodności (dokument, w którym producent potwierdza spełnienie wymagań normy).
Deklaracja opisuje narzędzie jako produkt w chwili jego wprowadzenia do obrotu. Część 1 nie zawiera wymagań wobec dokumentów kalibracji. Te znajdują się wyłącznie w części 2.
Wzorcowanie i niepewność pomiaru – czego dotyczy część 2 normy
Część 2 określa metodę kalibracji, w terminologii metrologicznej nazywanej też wzorcowaniem (porównaniem wskazań przyrządu z wartością wzorcową). Opisuje też sposób obliczania niepewności pomiaru (parametru charakteryzującego rozrzut wartości przypisywanych mierzonej wielkości).
Dokument wystawiony po kalibracji opisuje stan konkretnego egzemplarza w dniu pomiaru, nie cechy całej serii. Jeśli w zespole terminy kalibracja, wzorcowanie i sprawdzenie bywają mylone, porządkuje je słownik pojęć: kalibracja, wzorcowanie, sprawdzenie.
Deklaracja producenta według części 1 PN-EN ISO 6789:2017 potwierdza
- cechy narzędzia jako produktu
- spełnienie wymagań konstrukcyjnych normy
- prawidłowe znakowanie
- wynik badań producenta
Ta sama deklaracja nie potwierdza
- aktualnego stanu egzemplarza
- wyniku kalibracji w dniu pomiaru
- niepewności pomiaru
- zdatności narzędzia na potrzeby audytu
Jak przebiega kalibracja kluczy dynamometrycznych według PN-EN ISO 6789:2017
Kalibracja według PN-EN ISO 6789:2017 polega na porównaniu wskazań lub momentu zadziałania klucza z odczytem przetwornika momentu siły na stanowisku kalibracyjnym dla wartości z zakresu pomiarowego narzędzia.
- Zamocowanie klucza na stanowisku kalibracyjnym wyposażonym w przetwornik momentu siły.
- Obciążanie narzędzia w wybranych punktach zakresu pomiarowego, metodą statyczną lub quasi-statyczną.
- Porównanie wskazania lub momentu zadziałania klucza z wartością zmierzoną przez przetwornik.
- Wyznaczenie błędu wskazania i niepewności pomiaru metodą opisaną w normie.
- Wystawienie dokumentu z wynikiem kalibracji dla konkretnego egzemplarza.
O tym, w jakich punktach zakresu sprawdza się klucz, piszemy w osobnym poradniku.
Kalibracja statyczna i quasi-statyczna – dwie metody dopuszczone przez normę
Norma dopuszcza kalibrację statyczną, nazywaną też krokową, oraz kalibrację quasi-statyczną, czyli ciągłą. Obie prowadzą do tego samego celu. Chodzi o ustalenie, jak wskazanie lub zadziałanie narzędzia ma się do wartości wzorcowej.
Jak czytać certyfikat kalibracji: błąd wskazania, niepewność pomiaru i wynik
W certyfikacie warto odszukać trzy pozycje. Pierwsza to błąd wskazania (różnica między wskazaniem klucza a wartością wzorcową). Druga to niepewność pomiaru wyznaczona według metody z normy. Trzecia to końcowy wynik, czyli ocena, czy egzemplarz mieści się w wymaganiach.
Pełne wyjaśnienie tego, co oznacza niepewność pomiaru na certyfikacie, znajduje się w osobnym tekście.
Od czego zależy termin kolejnej kalibracji klucza dynamometrycznego w zakładzie
Interwał kalibracji wynika z intensywności eksploatacji i wewnętrznych procedur nadzoru zakładu. Pytanie, jak często kalibrować klucz według ISO 6789, nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich. Popularne przekonanie, że każdy klucz z oznaczeniem normy trzeba kalibrować w jednym, sztywnym rytmie, nie ma w niej żadnego oparcia.
Klucz pracujący na linii przy każdym zmianowym montażu zużywa się zupełnie inaczej niż narzędzie używane sporadycznie w serwisie. To oczywiste. A jednak ta prosta różnica bywa ignorowana przy ustalaniu harmonogramów.
Dlaczego samo oznaczenie ISO 6789 na kluczu dynamometrycznym nie gwarantuje dokładności
Oznaczenie ISO 6789 informuje o spełnieniu wymagań deklarowanym przez producenta. Nie mówi nic o aktualnej dokładności konkretnego egzemplarza. Bieżący stan klucza potwierdza dopiero jego kalibracja.
- Logo na opakowaniu. Napis „zgodny z ISO 6789″ dotyczy narzędzia jako produktu. Nie dowodzi, że ten egzemplarz był kalibrowany ani że trzyma parametry dziś.
- Klucz z papierem. Dokument dołączony przez producenta opisuje stan narzędzia w dniu jego wystawienia. Nie zwalnia z kolejnych kontroli i nie zastępuje bieżącej weryfikacji.
- Zużycie mechanizmu. W kluczu dynamometrycznym typu click z czasem pracuje i zużywa się sprężyna napięciowa. Efektem jest dryf wskazań, czyli stopniowe przesuwanie się momentu zadziałania.
- Błędy użytkowania. Szkodzi przechowywanie klucza nastawionego na wysoki moment, odkręcanie nim połączeń oraz dalsza praca po upadku, nawet gdy obudowa i skala wyglądają na nienaruszone.
- Deklaracja a wynik. Dokładność pomiaru deklarowana przez producenta to inna informacja niż wynik kalibracji. Szczegóły opisuje poradnik o tym, jak czytać dokładność podaną przez producenta.
Po co zakładowi kalibracja kluczy dynamometrycznych: moment dokręcania, połączenia śrubowe i audyty
Kalibracja kluczy dynamometrycznych daje zakładowi pewność, że moment dokręcania ustawiony na narzędziu odpowiada rzeczywistemu momentowi na połączeniu. Aktualny dokument kalibracji jest przy tym dowodem dla audytora i klienta.
Prawidłowy moment decyduje o trwałości połączeń śrubowych. Zbyt niski grozi poluzowaniem, zbyt wysoki uszkodzeniem gwintu lub elementu. Sam fakt posiadania klucza dynamometrycznego nie gwarantuje prawidłowego dokręcenia. Gwarantuje je klucz o znanym, potwierdzonym stanie.
Nadzór nad narzędziami dynamometrycznymi jest elementem nadzoru nad wyposażeniem pomiarowym, którego wymagają systemy zarządzania jakością. Podczas audytu liczy się dokument, który potwierdza, że połączenia wykonano narzędziem sprawdzonym, a nie tylko oznaczonym normą. Przy ocenie dokumentów pojawia się też pytanie o aktualność certyfikatu kalibracji klucza.
Klucz może spełniać wymagania na początku eksploatacji, a po kilku miesiącach pracy albo po upadku jego wskazania mogą się przesunąć. Papier dołączony przy zakupie tego nie wychwyci. Dlatego rekalibracja po zdarzeniach losowych, takich jak upadek czy przeciążenie, należy do rozsądnej procedury wewnętrznej.
Kalibracja w zakładzie klienta: usługi i dokumenty
Kalibracja według PN-EN ISO 6789:2017 kończy się wystawieniem certyfikatu kalibracji dla konkretnego egzemplarza. Drugim oficjalnym dokumentem w ofercie jest świadectwo sprawdzenia.
Taki dokument potwierdza stan narzędzia w dniu pomiaru. Czy wystarczy raz na zawsze? Nie. Kolejną kalibrację wyznacza wewnętrzna procedura zakładu, a regularna kontrola narzędzi dynamometrycznych pozostaje obowiązkiem użytkownika.
Certyfikat kalibracji, świadectwo sprawdzenia czy kalibracja wg ISO 6789:2003 – zestawienie usług
| Wariant usługi | Wystawiany dokument | Dla kogo |
|---|---|---|
| Kalibracja wg PN-EN ISO 6789:2017 | Certyfikat kalibracji konkretnego egzemplarza | Zakłady podlegające audytom, których procedury wymagają takiego dokumentu |
| Świadectwo sprawdzenia | Świadectwo sprawdzenia | Zakłady, których procedury przewidują ten rodzaj dokumentu |
| Kalibracja wg ISO 6789:2003 | Bez certyfikatu | Podmioty nieaudytowane szukające tańszej opcji |
Wybór wariantu zależy od tego, czy zakład podlega audytom i jakiego dokumentu wymagają jego procedury. Różnicę między dokumentami wyjaśnia krótki poradnik: certyfikat czy świadectwo – różnica w 3 minuty. Odczytanie wartości zawartych w dokumencie ułatwi tekst o tym, jak czytać wynik kalibracji klucza.
Mobilne stanowiska kalibracyjne w siedzibie klienta lub wysyłka narzędzi do Poznania
Nie trzeba wysyłać kluczy do serwisu i czekać na ich powrót. Kompas Techniki kalibruje narzędzia na mobilnych stanowiskach kalibracyjnych bezpośrednio w siedzibie klienta, dojeżdżając z bazy w Poznaniu do zakładów w całej Polsce. Twój klucz. Twoje miejsce. Nasza kalibracja.
Jesteśmy jedną z nielicznych firm w Polsce, które wydają certyfikat kalibracji na miejscu u klienta. Koszt dojazdu kalkulowany jest indywidualnie, w zależności od liczby kluczy. Jeśli wygodniejsza jest wysyłka, narzędzia można przesłać do Poznania.
Kluczowy wniosek
Zakład podlegający audytom powinien zlecać kalibrację kluczy według PN-EN ISO 6789:2017 z certyfikatem kalibracji. Wariant według ISO 6789:2003 sprawdza się wyłącznie w podmiotach nieaudytowanych.
Najważniejsze wnioski
- Norma obejmuje ręczne narzędzia dynamometryczne wskazujące i nastawne, w tym klucze i wkrętaki.
- Zgodność i znakowanie to jedna część normy, metoda kalibracji z obliczaniem niepewności pomiaru to druga.
- Ani oznaczenie ISO 6789, ani dokument dołączony przez producenta nie zastępują okresowej kalibracji egzemplarza.
- Zużycie, upadek, przeciążenie i złe przechowywanie pogarszają dokładność klucza.
- O terminie kolejnej kalibracji decydują eksploatacja i procedury zakładu.
- Certyfikat kalibracji lub świadectwo sprawdzenia to dokumenty potrzebne między innymi podczas audytów.
Najczęściej zadawane pytania
Gdzie można uzyskać oficjalny tekst normy PN-EN ISO 6789:2017 w formacie PDF?
Oficjalny tekst normy PN-EN ISO 6789 kupuje się odpłatnie w krajowej jednostce normalizacyjnej, czyli w Polskim Komitecie Normalizacyjnym. Pliki krążące w internecie jako darmowe wersje bywają nieaktualne, niekompletne albo rozpowszechniane nielegalnie. Na potrzeby procedur zakładowych i audytów należy korzystać z legalnej, aktualnej wersji. Ogólny zakres obu części normy ISO 6789 opisuje także międzynarodowa organizacja normalizacyjna na swojej stronie.
Czy certyfikat dołączony przez producenta zastępuje okresową kalibrację klucza dynamometrycznego?
Nie zastępuje. Dokument dołączony przez producenta, podobnie jak jego deklaracja, opisuje stan narzędzia w dniu wystawienia. Od tego momentu klucz pracuje, zużywa się i bywa narażony na upadki czy przeciążenia. Kalibracja potwierdza stan bieżący, a termin rekalibracji wynika z intensywności eksploatacji i wewnętrznych procedur nadzoru zakładu, nie z daty zakupu narzędzia.
Czy po upadku klucz dynamometryczny trzeba ponownie skalibrować przed dalszym użyciem na linii?
Po upadku klucz dynamometryczny powinien zostać wycofany z linii i ponownie sprawdzony lub skalibrowany. Uszkodzenie mechanizmu często nie jest widoczne z zewnątrz, obudowa i skala mogą wyglądać na całe. Uderzenie może jednak wywołać dryf wskazań, przez który każde kolejne połączenie dostanie inny moment niż nastawiony. Rekalibracja przed powrotem do pracy chroni przed seryjnymi błędami montażu.
Czy norma PN-EN ISO 6789:2017 dotyczy także wkrętaków dynamometrycznych?
Tak, wkrętaki dynamometryczne mieszczą się w normie, bo obejmuje ona ręczne narzędzia dynamometryczne, a nie wyłącznie klucze. Dotyczy zarówno narzędzi wskazujących moment, jak i nastawnych, czyli narzędzia dynamometrycznego nastawnego (typ 2), które sygnalizuje osiągnięcie ustawionej wartości. Wkrętak podlega więc identycznym zasadom badań i kalibracji co klucz.
Czy klucz dynamometryczny typu click można używać do odkręcania połączeń śrubowych?
Klucz dynamometryczny typu click służy do kontrolowanego dokręcania, nie do luzowania zapieczonych połączeń. Odkręcanie obciąża mechanizm, w tym sprężynę napięciową, siłami, które łatwo przekraczają nastawiony moment dokręcania. Skutkiem może być utrata dokładności narzędzia. Do odkręcania lepiej stosować zwykły klucz lub pokrętło i trzymać się zaleceń producenta dotyczących użytkowania.
Podsumowanie: kiedy zlecić kalibrację kluczy według PN-EN ISO 6789:2017
Norma oddziela zgodność narzędzia od jego kalibracji. O rzeczywistej dokładności klucza w zakładzie świadczy dopiero aktualny dokument z kalibracji. Pierwszy krok jest prosty: sprawdź daty ostatnich kalibracji wszystkich kluczy i wkrętaków w zakładzie i zestaw je z wewnętrzną procedurą nadzoru.
Jeśli którykolwiek dokument jest nieaktualny albo go brakuje, zleć kalibrację według PN-EN ISO 6789:2017 albo świadectwo sprawdzenia. Usługę realizujemy w siedzibie zakładu albo po wysyłce narzędzi do Poznania.
Źródła
- ISO 6789-1:2017, International Organization for Standardization – opis zakresu części dotyczącej badań zgodności i znakowania ręcznych narzędzi dynamometrycznych.
- ISO 6789-2:2017, International Organization for Standardization – opis zakresu części dotyczącej kalibracji i obliczania niepewności pomiaru.
- Pełny tekst polskiej normy PN-EN ISO 6789:2017 jest dostępny odpłatnie w krajowej jednostce normalizacyjnej.
Zapytaj o kalibrację w swoim zakładzie
Chcesz sprawdzić, w jakim stanie są klucze w Twoim zakładzie, albo zapytać o wycenę kalibracji na miejscu? Napisz lub zadzwoń.
- Telefon: 512 743 073
- E-mail: biuro@kompastechniki.pl
- Adres: ul. Krośnieńska 7, 60-162 Poznań
- Strona: www.kompastechniki.pl
